Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies.
Jestem lekarzem Jestem pacjentem

Edukacja dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę

Edukacja dzieci i młodzieży chorych na cukrzycęOcena:
15.07.2016
Karin Lange, Peter Swift, Ewa Pańkowska, Thomas Danne Diabetes education in children and adolescents. Pediatric Diabetes, 2014; 15 (suppl. 20): 77–85

Tłumaczyła dr n. med. Katarzyna Pawińska-Wąsikowska
Konsultowała prof. dr hab. n. med. Przemysława Jarosz-Chobot, Klinika Diabetologii Dziecięcej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Skróty: CGM – ciągłe monitorowanie glikemii

Podsumowanie i zalecenia

- Edukacja jest podstawą skutecznej opieki nad chorymi na cukrzycę (E). Udowodniono, że szkolenie dzieci i młodzieży w zakresie samokontroli cukrzycy wpływa korzystnie na kontrolę glikemii oraz psychospołeczny aspekt leczenia (A).

- W celu poprawy skuteczności terapii zarówno konwencjonalnej, jak i z zastosowaniem zaawansowanych technologii (zwłaszcza w samokontroli glikemii, stosowaniu analogów insuliny, osobistych pomp insulinowych i ciągłego monitorowania glikemii [continuous glycemia monitoring – CGM]), zaleca się, aby wszyscy młodzi ludzie chorzy na cukrzycę i ich opiekunowie mieli dostęp do zinstytucjonalizowanej, dobrej jakości edukacji (E).

- Wspólne i jednolite stanowisko diabetologicznego zespołu wielospecjalistycznego w odniesieniu do leczenia i jego celów wpływa korzystnie na kontrolę metaboliczną u chorych oraz aspekt psychospołeczny leczenia (B).

- Należy prowadzić specjalistyczne szkolenia personelu służby zdrowia w zakresie zasad i praktyki nauczania oraz edukacji, które pozwolą im skutecznie wprowadzać behawioralne podejście do edukacji mającej na celu zwiększenie u młodych pacjentów i ich opiekunów wiary we własne siły w samodzielnym leczeniu cukrzycy (E).

- Zarówno treść, jak i sposób prowadzenia edukacji diabetologicznej należy regularnie poddawać krytycznej ocenie, aby umożliwić ich ewolucję w celu dopasowania do potrzeb indywidualnych pacjentów oraz lokalnej praktyki, a także nadążać za zmianami w leczeniu i nowymi technologiami w cukrzycy. (E).

- Interwencje edukacyjne, dla których wykazano największą skuteczność, najczęściej cechowały się: · jasnymi teoretycznymi podstawami psychologiczno-edukacyjnymi (E), · połączeniem z rutynowym postępowaniem klinicznym (np. jako część intensywnej insulinoterapii) (A), · edukacją rozumianą jako ciągły proces indywidualnego wsparcia w samokontroli oraz wsparcia psychospołecznego (E), · uwzględnieniem stałej odpowiedzialności rodziców i opiekunów za dziecko przez cały wiek dojrzewania (B), · stosowaniem poznawczych technik behawioralnych, najczęściej związanych z rozwiązywaniem problemów, ustalaniem celów, komunikacją, motywowaniem, rozwiązywaniem konfliktów w rodzinie, umiejętnością radzenia sobie z problemami i opanowywaniem stresu, · wykorzystaniem nowych technologii w leczeniu cukrzycy jako jednego z czynników zwiększających motywację do leczenia (A).

- W ocenie programów edukacyjnych należy się skupić nie tylko na kontroli glikemii, ale również na wynikach, takich jak: zdolność pacjenta do osiągania samodzielnie określonych celów leczenia cukrzycy, poprawa adaptacji psychospołecznej oraz wzmocnienie poczucia własnej skuteczności w kontroli glikemii (E).

Edukacja stanowi podstawę opieki nad chorymi na cukrzycę, natomiast zinstytucjonalizowane szkolenie w zakresie samokontroli jest kluczem do uzyskania dobrych wyników terapii.1 W opublikowanych w różnych krajach wytycznych postępowania u dzieci chorych na cukrzycę podkreśla się znaczenie edukacji, a większość z nich zawiera specjalne rozdziały poświęcone edukacji oraz jej zasadom.2-9 Do publikacji, w których znajdują się przydatne wskazówki dotyczące szkoleń w cukrzycy, należą: „National standards for diabetes self-management education (DSME)”,2 „Position statement on structured education”,10 „International curriculum for diabetes health professional education”11 oraz „Recommendations for age-appropraiate education of children and adolescents with diabetes and their parents in the European Union”12, „Good practice recommendations on pediatric training programs for health care professionals in the EU”13 i „Pediatric diabetes toolbox for creating centers of references”.14
Zaproponowano następującą definicję edukacji chorych na cukrzycę: „Jest to proces dostarczania danej osobie wiedzy i umiejętności potrzebnych do samodzielnego leczenia cukrzycy, postępowania w sytuacjach kryzysowych i dokonywania zmian stylu życia w celu umożliwienia skutecznego radzenia sobie z chorobą”.15
Edukację można postrzegać jako pomost pomiędzy praktyką kliniczną a badaniami naukowymi. Badania naukowe w zakresie cukrzycy i metod edukacji istotnie wpływają na poprawę praktyki klinicznej;2-5,7,8 odpowiedzialność za ich prowadzenie spoczywa na każdym kraju i należy z nich uczynić sprawę rangi państwowej.7,8,11-13
Programy edukacyjne należy dokładnie zaplanować; ich określone zadania i cele edukacyjne trzeba przedstawić osobom chorym na cukrzycę, ich opiekunom i rodzinom.2,4,5,12,14 Nadal nie rozstrzygnięto, czy sama interwencja edukacyjna korzystnie wpływa na leczenie cukrzycy, zwłaszcza u dzieci i młodzieży, ponieważ „interwencje edukacyjne, psychospołeczne oraz psychoterapeutyczne często stosuje się łącznie w celu poszerzenia wiedzy, umiejętności i poczucia własnej skuteczności w zakresie różnych aspektów samokontroli cukrzycy”.15 Powodzenie intensywnej insulinoterapii u dzieci i młodzieży zależy jednak głównie od wiedzy, umiejętności samokontroli oraz zaangażowania całej rodziny.2,3,8,12
Niemniej jednak przeglądy systematyczne dotyczące interwencji psychologiczno-edukacyjnych wykazały, że ich korzystny wpływ na kontrolę glikemii jest mały lub średni16-21 – przy nieco większym efekcie psychologicznym.22,23 Rezultaty uzyskiwane u dzieci są lepsze niż u dorosłych, 22 a szkolenia są najskuteczniejsze, jeśli są elementem rutynowej opieki nad chorym i angażują także rodziców. Z kolei propagowanie zasad podnoszenia umiejętności, wprowadzanie technik rozwiązywania problemów, ustalania celów i osiągania poczucia własnej skuteczności zwiększa skuteczność interwencji psychologiczno-edukacyjnych. 2,4,7-9,12,14,16,18,24,25
Badanie Diabetes Control and Complications Trial (DCCT) dostarczyło jednoznacznych dowodów, że zintensyfikowanie leczenia zmniejsza ryzyko powikłań mikronaczyniowych oraz że wymaga ono skutecznej samokontroli cukrzycy. Co najważniejsze, skuteczna samokontrola wymaga częstego szkolenia wysokiej jakości oraz stałego wspierania młodych pacjentów, ich rodziców i opiekunów.26,27 Co więcej, jeśli personel służby zdrowia uczestniczący w procesie edukacji jest postrzegany przez młodych ludzi jako „motywujący”, może skuteczniej zachęcać do przestrzegania reguł leczenia.28 Tak więc już sam wysoki poziom motywacji i entuzjazmu osób realizujących edukację diabetologiczną prawdopodobnie poprawia wyniki biomedyczne, powodując, że interpretacja wyników badań naukowych nad edukacją staje się skomplikowanym zagadnieniem.24,29
Natomiast u osób, które nie przechodzą procesu szkolenia lub nie utrzymują kontaktu z zespołem edukacyjnym, częściej występują powikłania cukrzycy. 2,5,29-31 Zastanawia fakt, że rodzice i młodzież często są zadowoleni z uzyskanej opieki, nawet gdy w edukacji, wsparciu psychologicznym oraz nauce technik samodzielnego leczenia występują długie przerwy, które prowadzą do niedostatecznej i zmiennej kontroli metabolicznej.32

Zasady uniwersalne

Każdy młody człowiek ma prawo do kompleksowej, profesjonalnie prowadzonej i zinstytucjonalizowanej edukacji, która ma przygotować jego samego oraz jego rodzinę do przejęcia kontroli nad cukrzycą.1-8
Dzieciom, młodzieży, obojgu rodzicom i innym opiekunom należy zapewnić łatwy dostęp do edukacji oraz włączenie się w proces edukacyjny. Opiekunowie dzieci w żłobkach i przedszkolach oraz nauczyciele w szkołach także powinni mieć możliwość uczestniczenia w stosownej zinstytucjonalizowanej edukacji w zakresie cukrzycy.14,34
Edukację chorych na cukrzycę powinien prowadzić wielospecjalistyczny zespół ekspertów, dobrze rozumiejący szczególne i zmieniające się na kolejnych etapach życia potrzeby młodego człowieka oraz jego rodziny.1,2,5,8,13,14,24 Edukacja chorych na cukrzycę musi się dawać adaptować i personalizować, tak aby odpowiadała potrzebom wieku, stadium cukrzycy, dojrzałości i stylu życia poszczególnych osób, różnicom kulturowym oraz indywidualnym potrzebom pacjentów.1,2,4,5,8,12
Nie zawsze priorytety specjalistów zajmujących się chorymi na cukrzycę dotyczące edukacji pokrywają się z priorytetami dziecka i jego rodziny. Dlatego edukację należy oprzeć na dogłębnej ocenie postaw, przekonań, sposób uczenia się, umiejętności i chęci do nauki, posiadanej wiedzy i priorytetów poszczególnych osób.1
Edukatorom (diabetologom lub endokrynologom dziecięcym, innym lekarzom przeszkolonym w opiece nad dziećmi i młodzieżą chorymi na cukrzycę, pielęgniarkom edukacyjnym oraz innym osobom udzielającym porad edukacyjnych z zakresu cukrzycy, w tym dietetykom, psychologom, pracownikom socjalnym czy innym pracownikom służby zdrowia) należy umożliwić ciągłe doskonalenie zawodowe w zakresie aktualnych zasad insulinoterapii, nowych technologii w kontroli cukrzycy, postępów w edukacji chorych na cukrzycę i metod kształcenia.2,4,5,8,12-14,24
Aby edukacja chorych na cukrzycę była skuteczna, musi być procesem ciągłym i często powtarzanym. 2-14

Treść programów edukacyjnych i organizacja nauczania

Przyjmuje się powszechnie, że leczenie cukrzycy nie może być skuteczne bez zmiany zachowań.35,36 Członkowie diabetologicznego zespołu terapeutycznego powinni jednak rozumieć, że zmiana zachowań jedynie poprzez edukację obejmującą zdobywanie wiedzy jest mało prawdopodobna, zwłaszcza u tych osób, u których leczenie cukrzycy jest szczególnie trudne. Istnieje zatem potrzeba szkolenia zespołów leczących chorych na cukrzycę nie tylko w zakresie zasad nauczania i planowej edukacji, ale także w postępowaniu związanym ze zmianą zachowań, w tym technikach udzielania porad.2,35,36
Znaczenie zinstytucjonalizowanych programów edukacyjnych12,14 jest rozpatrywane w różnych kontekstach. Istnieją dane, uzyskane głównie u dorosłych chorych na cukrzycę, że w poprawie kontroli metabolicznej są one skuteczniejsze od nieformalnej, nieinstytucjonalnej edukacji. 15,17,37,38 W populacji dzieci chorych na cukrzycę rzadko przeprowadza się badania oceniające zinstytucjonalizowane programy edukacyjne; badania koncentrują się bardziej na interwencjach psychospołecznych. Należy tu jednak wspomnieć o ograniczeniach natury etycznej i metodologicznej w prowadzeniu badań z randomizacją i grupą kontrolną w zakresie edukacji chorych z nowo rozpoznaną cukrzycą. Dowody na skuteczność tych interwencji, niemal wszystkie pochodzące z badań przeprowadzonych na terenie Ameryki Północnej, Australii i Europy, omówiono szeroko w różnych publikacjach.14,15,17-21,39,40
Istnieją cztery kryteria charakteryzujące zinstytucjonalizowany program edukacyjny:10,12
– posiada formalny, uzgodniony, napisany i poddany wcześniejszej ocenie plan,
– jest prowadzony przez wykwalifikowanych edukatorów,
– podlega procedurze zapewnienia jakości,
– podlega zewnętrznej ocenie (audytowi).
Wprowadzając program do praktyki klinicznej, należy przestrzegać poniższych zaleceń.1-14
• Zinstytucjonalizowana edukacja powinna być dostępna dla wszystkich chorych na cukrzycę w momencie ustalenia rozpoznania lub w wybranym przez nich czasie, a następnie kontynuowana zgodnie z wymaganiami na podstawie formalnej, regularnej oceny indywidualnych potrzeb.
• Edukację powinien prowadzić odpowiednio wyszkolony wielospecjalistyczny zespół, rozumiejący zasady regulujące procesy nauczania i uczenia się.
• W skład wielospecjalistycznego zespołu prowadzącego edukację powinni wchodzić: diabetolog lub endokrynolog dziecięcy, albo lekarz przeszkolony w zakresie prowadzenia chorych na cukrzycę, wyspecjalizowana pielęgniarka diabetologiczna/edukator diabetologiczny oraz dietetyk. Konieczne wydaje się również włączenie do zespołu psychologa oraz pracownika socjalnego.12
• Spotkania powinny się odbywać w miejscu dostępnym dla poszczególnych osób i rodzin albo w środowisku zamieszkania lub w szpitalu.
W programach edukacyjnych należy wykorzystywać różnorodne techniki nauczania, w miarę możliwości przystosowane do różnych potrzeb, indywidualnych możliwości i sposobów uczenia się młodych osób chorych na cukrzycę i ich rodziców oraz do lokalnych modelów opieki.
W tabeli 1. wymieniono zasady edukacji dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę oraz ich rodziców. 2,14,39-41 Osoby prowadzące taką edukację powinny ponadto znać zasady oceny jakości szkolenia (tab. 2.).41

Tabela 1. Zasady i praktyki stosowane w edukacji dzieci, młodzieży i ich rodziców/opiekunów
1) motywacja

uczeń wykazuje potrzebę i/lub chęć do nauki

2) kontekst

Na jakim etapie wiedzy obecnie znajduje się uczeń?

Na jakim etapie wiedzy chce się znaleźć w przyszłości?

3) środowisko

skoncentrowane na uczniu, komfortowe, budzące zaufanie

przyjemne/zajmujące/interesujące/„otwarte”

4) znaczenie

znacząca, ważna, prowadzi do rozwoju lub jest z nim związana

nagroda albo korzyść

5) pojęcia przechodzenie od problemów prostych do złożonych metodą małych kroków (mała rozpiętość uwagi)
6) aktywność

nieprzerwana interakcja

praktyczna (dopasowywanie do codziennego życia)

wyznaczanie celów i rozwiązywanie problemów

7) utrwalanie

powtarzanie, omawianie, podsumowanie

8) krytyczna analiza, ocena wewnętrzna i przeprowadzenie oceny zewnętrznej (audyt)
9) przejście do kolejnego etapu (ciągła edukacja)

Tabela 2. Parametry jakości edukacji oceniane przez brytyjski Office forStandards in Education (OFSTED)39
Lekcje powinny mieć określony cel i zapokajać duże oczekiwania.
Uczniom należy stworzyć możliwość samodzielnego organizowania pracy (należy unikaćnadmiernego kierowania pracą przez nauczyciela).
Lekcje powinny wywoływać zainteresowanie ucznia i utrzymywać jego uwagę; uczeń powinien je postrzegać jako znaczące i stanowiące wyzwanie.
Pracę należy dopasować do możliwości i potrzeb edukacyjnych ucznia.
Warto rozwijać i poszerzać możliwości językowe ucznia (rolę odgrywa umiejętność zadawania pytań przez nauczyciela).
Należy stosować różne formy aktywności edukacyjnej.
Porządek i kontrola powinny w znacznej mierze opierać się na umiejętnościach nauczyciela skłaniających ucznia do zaangażowania się w lekcję i na wzajemnym szacunku.

Edukacja wstępna (poziom 1)

Poniższe zalecenia można wykorzystać jako podstawę w edukacji, umożliwiającą skuteczne leczenie oraz emocjonalne radzenie sobie z chorobą w okresie od ustalenia rozpoznania przez kolejne etapy życia chorych i ich rodzin:
1) Wyjaśnienie, na jakiej podstawie ustalono rozpoznanie oraz jakie są przyczyny objawów.
2) Wyjaśnienie w przystępny sposób niejasności dotyczących przyczyn cukrzycy. Uświadomienie chorym i rodzicom, że nie powinni się obwiniać o wystąpienie choroby.
3) Uświadomienie potrzeby natychmiastowego leczenia insuliną i wyjaśnienie sposobu jej działania.
4) Wyjaśnienie, co to jest glukoza – prawidłowe stężenie glukozy we krwi oraz wartości docelowe glikemii.
5) Umiejętności praktyczne: wstrzykiwanie insuliny, badanie stężenia glukozy we krwi i/lub moczu oraz powody przeprowadzania tych badań. Nauka CGM, jeśli istnieją wskazania.
6) Podstawowe porady dietetyczne: nauka obliczania ilości węglowodanów, ogólne zasady zdrowego żywienia.
7) Wyjaśnienie w prosty sposób istoty hipoglikemii (objawów, profilaktyki, zasad postępowania).
8) Samokontrola i prowadzenie cukrzycy podczas choroby towarzyszącej (np. infekcyjnej – przyp. kons.). Zwrócenie uwagi, że pomijanie dawek insuliny jest niedopuszczalne – zapobieganie cukrzycowej kwasicy ketonowej, konieczność monitorowania związków ketonowych.
9) Samokontrola cukrzycy w domu i w szkole z uwzględnieniem wpływu wysiłku fizycznego.
10) Karty identyfikacyjne, naszyjniki, bransoletki itp.
11) Członkostwo w stowarzyszeniach chorych na cukrzycę oraz inne możliwości uzyskania wsparcia.
12) Psychologiczna adaptacja do ustalonego rozpoznania (rodzice i dzieci).
13) Wprowadzenie samodzielnego leczenia/samokontroli cukrzycy do codziennego życia rodzinnego i towarzyskiego.
14) Informacje dotyczące kontaktów telefonicznych w sprawach nagłych.
Niektóre wytyczne omawiają „kontrowersje”6,8 związane z wprowadzaniem edukacji w szpitalu lub w poradni w momencie rozpoznania cukrzycy. Z uwagi na zróżnicowanie systemów opieki medycznej oraz sposobów finansowania opieki nad chorymi na cukrzycę korzystne są obie metody postępowania.40,42-46
Metody prowadzenia wstępnej edukacji oraz wykorzystane w niej środki zależą od lokalnych doświadczeń, możliwości lokalowych i wyposażenia oraz uwarunkowań krajowych systemów opieki zdrowotnej.12,14 Początkowo dominuje nauczanie indywidualne (w obrębie rodziny). W niektórych krajach dostępne są również programy nauczania dostosowane do wieku i dojrzałości dziecka oraz programy opracowane dla młodzieży i rodziców. 12,14,39,40
Członkowie diabetologicznego zespołu terapeutycznego powinni umieć prowadzić edukację z wykorzystaniem metod behawioralnych, koncentrujących się na pacjencie. Należy unikać pouczania chorego.35,47,48 Wszyscy członkowie zespołu opiekującego się chorym kierują się takimi samymi zasadami oraz dążą do realizacji wspólnego celu w edukacji chorego na cukrzycę.24
Na początkowym etapie nauki należy korzystać z wydrukowanych wytycznych i programów nauczania oraz wysokiej jakości materiałów edukacyjnych (książek, broszur, ulotek, płyt DVD, stron internetowych, gier komputerowych itp.) dostosowanych do wieku i dojrzałości dziecka.12,14 Wszystkie materiały powinny być opracowane zgodnie ze wspólnymi celami leczenia oraz uwzględniać holistyczne podejście do pacjenta.
W drukowanych materiałach dla rodziców należy używać odpowiedniego, łatwego do zrozumienia języka i stylu (sugeruje się, aby był to język odpowiadający lokalnej popularnej prasie). Zintegrowana edukacja rodziców dzieci chorych na cukrzycę obejmuje wiedzę na temat choroby, praktyczne umiejętności samodzielnej kontroli choroby oraz porady psychologiczne obejmujące wsparcie emocjonalne. 2-14 W edukacji rodziców o ograniczonych umiejętnościach czytania, pisania i/lub liczenia można wykorzystać diagramy, rysunki, filmy wideo lub inne media wizualne.49,50

Program dalszej ciągłej, zaawansowanej edukacji (poziom 2)

Główne zagadnienia programu ciągłego:
1) Patofizjologia, epidemiologia, klasyfikacja i metabolizm.
2) Wydzielanie insuliny, jej działanie i fizjologia.
3) Wstrzyknięcia insuliny, rodzaje, wchłanianie, profile działania, zmienność i dostosowywanie dawki, obsługa pomp insulinowych z różnymi bolusami i obliczanie dawek bolusów insuliny.
4) Żywienie – planowanie posiłków; poradnictwo dotyczące jakości i ilości przyjmowanych węglowodanów, tłuszczów, białek i błonnika; radzenie sobie w szczególnych sytuacjach oraz w trakcie spożywania posiłków poza domem; wzrastanie i przyrost masy ciała; „produkty spożywcze dla diabetyków”; słodziki i napoje, profilaktyka zaburzeń odżywiania.
5) Monitorowanie parametrów (stężenie glukozy, związków ketonowych), włącznie z hemoglobiną glikowaną, oraz uzgodnione cele kontroli, stosowanie CGM (jeśli są wskazania).
6) Hipoglikemia i jej profilaktyka, rozpoznawanie i leczenie, z uwzględnieniem stosowania glukagonu.
7) Choroby towarzyszące (w tym infekcyjne – przyp. kons.), hiperglikemia, ketoza i zapobieganie cukrzycowej kwasicy ketonowej.
8) Rozwiązywanie problemów i dostosowanie leczenia do codziennych potrzeb, motywacja oraz metody postępowania w przypadku wahań stężenia glukozy.
9) Ustalanie celów leczenia.
10) Powikłania mikro- i makronaczyniowe oraz ich profilaktyka. Konieczność regularnej kontroli.
11) Ćwiczenia fizyczne, planowanie wakacji i podróży, z uwzględnieniem wakacyjnych obozów wypoczynkowych i szkoleniowych.
12) Palenie tytoniu, alkohol i narkotyki.
13) Żłobek, przedszkole, szkoła, studia, zatrudnienie i kierowanie pojazdami mechanicznymi.
14) Seksualność, antykoncepcja, ciąża, poród.
15) Nowości w badaniach naukowych.
Ciągła edukacja odbywa się najczęściej w trybie ambulatoryjnym (poradnia, dom, lokalna społeczność). 2-14,51 Jeśli to niemożliwe ze względu na zbyt małą liczbę osób szkolących, doświadczenie oraz lokalne warunki, programy edukacyjne można prowadzić w szpitalu, w formie nauczania indywidualnego albo w grupach, w miarę możliwości zapewniając odpowiednie warunki do nauki.43,51
W programie edukacyjnym należy wykorzystywać skoncentrowane na pacjencie, interaktywne metody edukacyjnych, dostępne dla wszystkich osób zaangażowanych w leczenie cukrzycy, szczególnie chorego dziecka lub nastolatka.2-14
Na wyższym poziomie edukacji chory powinien rozumieć istotę samokontroli, ponieważ wyznacznikami sukcesu są zarówno zagadnienia edukacyjne, jak i psychospołeczne.2,12,15,39,40
Dla młodych ludzi atrakcyjne mogą być nowsze technologie (filmy wideo, płyty CD, gry komputerowe, informacje w postaci SMS,52 portale serwisów społecznościowych,53 telefony przypominające i wspierające54), ale są one najskuteczniejsze w modelach interaktywnych.5,15,19,55
Edukacja grupowa może być bardziej efektywna kosztowo, a skuteczność edukacji poprawia uczestnictwo w grupie rówieśniczej37,38,51 lub szkolne przyjaźnie,39 chociaż istnieją dowody, że edukacja prowadzona indywidualnie jest równie skuteczna jak grupowa.56
Pojedyncze doniesienia wskazują, że można osiągnąć korzystne wyniki poprzez udział w spotkaniach oraz wakacyjnych wyjazdach i obozach organizowanych przez stowarzyszenia chorych na cukrzycę.57,58
Dane uzyskane na podstawie rozmów prowadzonych w grupach młodzieży sugerują, że edukacja wykorzystująca nowsze technologie jest dla nich atrakcyjna. Dostępne są również dane z badań naukowych wskazujące, że powinny być one powszechnie stosowane.53,55
Edukację należy postrzegać jako ważny czynnik wsparcia i usamodzielnienia zarówno rodziców, 33,42 jak i chorych dzieci i nastolatków. Uzyskaną wiedzę i umiejętności praktyczne powinni oni wykorzystać w rozwiązywaniu problemów i samokontroli, ustalaniu celów lepszej opieki oraz wpływaniu na własne życie poprzez podejmowanie świadomych decyzji związanych z cukrzycą. 2-14,47,48
Dobieranie i dostosowywanie profilu oraz dawek przyjmowanej insuliny do ilości spożywanych pokarmów oraz poziomu aktywności fizycznej stało się ważną częścią intensywnego leczenia cukrzycy. Odpowiedniego przeszkolenia wymagają bardziej złożone nowoczesne schematy leczenia oparte na wielokrotnych wstrzyknięciach insuliny, stosowanie różnych rodzajów insuliny i jej analogów, ciągłego podskórnego wlewu insuliny (pompy insulinowe), podobnie jak korzystanie z urządzeń służących do ciągłego pomiaru glikemii. Aby taka terapia była skuteczna, należy podnieść poziom edukacji oraz pomóc chorym i ich rodzinom w jej zrozumieniu, co wymaga więcej czasu, umiejętności oraz większego zaangażowania środków ze strony zespołu edukacyjnego.2,8,9,14,59-61 Sama zmiana modelu insulinoterapii nie wiąże się z poprawą kontroli metabolicznej.16,24,32 Kompleksowa i zinstytucjonalizowana edukacja zwiększa prawdopodobieństwo jej skuteczności,2-8,16,24,61,62 zwłaszcza jeśli edukatorzy są odpowiednio zmotywowani.29

Edukacja a grupa wiekowa

Edukację chorych na cukrzycę należy dostosować do wieku i dojrzałości poszczególnych osób.1,14,63 Zaleca się wykorzystanie stosownych programów nauczania i materiałów edukacyjnych przygotowanych odrębnie dla poszczególnych grup wiekowych (3.–5., 5.–6., 7.–9., 9.–12., 13.–18. rż. oraz młodych dorosłych), jak również dla rodziców i opiekunów dzieci chorych na cukrzycę.

Niemowlęta i dzieci w wieku przedszkolnym

• Całkowita zależność od rodziców i opiekunów w zakresie wstrzyknięć insuliny, obsługi pompy, przyjmowania posiłków i monitorowania glikemii oraz wymóg opartego na zaufaniu związku pomiędzy dzieckiem a opiekunami.63
• U matek silny stres, osłabienie więzi z dzieckiem oraz nastrój depresyjny,64-67 tak jak w przypadku wielu innych chorób przewlekłych. 68
• Nieprzewidywalne, nieregularne spożywanie posiłków oraz zróżnicowany poziom aktywności.
• Trudności w rozróżnieniu normalnego zachowania niemowlęcia od związanych z cukrzycą zmian nastroju (np. z powodu hipoglikemii).64-67
• Wstrzyknięcia insuliny, kaniulacja żył oraz badanie glikemii postrzegane jako zadawanie bólu przez opiekunów.
• Częstsze występowanie hipoglikemii (p. rozdz. „Rozpoznawanie i leczenie hipoglikemii u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę”). Niekiedy jeszcze bardziej szkodliwa jest długo utrzymująca się hiperglikemia, sprawą pierwszoplanową jest więc edukacja w zakresie jej zapobiegania, rozpoznawania i leczenia.69,70
• Opieka nad dzieckiem chorym na cukrzycę w żłobku i przedszkolu. Istnieją sprzeczne dane dotyczące oddziaływania poprzez edukację na zachowanie dzieci w wieku przedszkolnym chorych na cukrzycę64,68 oraz zależności wyników leczenia cukrzycy od samej edukacji. Rodzice wskazują jednak na znaczenie edukacji oraz neutralnego emocjonalnie wsparcia ze strony zespołu.24,25,40,61,65

Dzieci w wieku szkolnym

• W tym wieku następuje dostosowywanie się do zmiany środowiska z domowego na szkolne, rozwój samooceny i relacji z rówieśnikami.34,55
• Nauka i rozwijanie umiejętności wykonywania wstrzyknięć insuliny, obsługi pompy insulinowej i monitorowania glikemii.
• Stopniowe rozpoznawanie hipoglikemii i świadomość jej objawów.
• Coraz lepsze rozumienie istoty choroby i samokontroli.
• Dostosowanie leczenia cukrzycy do programów szkolnych, posiłków spożywanych w szkole, ćwiczeń fizycznych i zajęć sportowych.
• Włączenie monitorowania glikemii oraz wstrzyknięć insuliny do planu zajęć szkolnych.
• Uświadomienie rodzicom stopniowego rozwoju niezależności dziecka z postępującym przejmowaniem przez nie odpowiedzialności za różne sprawy, także leczenie.1,63 Stwierdzono, że dzieci w wieku szkolnym wyrażały niezadowolenie, jeśli członkowie zespołu edukacyjnego pomijali je i rozmawiali tylko z rodzicami. Istnieją dowody, że dostosowane do wieku interwencje edukacyjne są skuteczne u dzieci i ich rodzin.17-20,23,25,71-74

Młodzież*

• Akceptacja kluczowego znaczenia ciągłego zaangażowania rodziców przy równoczesnym promowaniu niezależności i odpowiedzialnej samokontroli dostosowanej do stopnia dojrzałości oraz poziomu zrozumienia u chorego.72,74
• Uświadomienie, że przyswojenie w okresie młodzieńczym wiedzy na temat cukrzycy pozwala uzyskać większą skuteczność samokontroli i leczenia (kontrolę metaboliczną) w przyszłości, jakkolwiek zależność ta jest umiarkowanie silna.
• Omawianie problemów emocjonalnych oraz konfliktów związanych z grupą rówieśniczą.
• Omówienie monitorowania masy ciała i profilaktyki zaburzeń odżywiania.
• Uczenie strategii rozwiązywania problemów dotyczących błędów dietetycznych, chorób towarzyszących (w tym zakażeń – przyp. kons.), hipoglikemii, wahań glikemii wynikających z okresu dojrzewana czy z uprawianiu sportu, palenia tytoniu, spożywania alkoholu, przyjmowania narkotyków i związanych z seksualnością.
• Uzgodnienie planów, celów i priorytetów oraz upewnienie się, że podjęte przez nastolatka zadania są zrozumiałe, akceptowane i osiągalne. 77
• Zrozumienie, że opuszczenie dawki insuliny nie jest rzadkim zjawiskiem. Należy wykorzystać okazję do dyskusji o tym problemie bez elementu osądzania.
• Opracowanie strategii przekazywania pacjentów pod opiekę ośrodków leczących dorosłych.78

Podsumowanie

Dostosowana do wieku, wysokiej jakości zinstytucjonalizowana edukacja w cukrzycy powinna być dostępna dla wszystkich chorych na cukrzycę oraz ich rodziców/opiekunów, aby poprawić skuteczność nie tylko konwencjonalnego leczenia cukrzycy, ale także bardziej zaawansowanych technologicznie metod leczenia i samokontroli.

Konflikt interesów: K.L. otrzymywała wynagrodzenie z tytułu wykładów od Abbott, Bayer Vital, Lifescan, Lilly Deutschland, Menarini, Merck Serono, NovoNordisk, Roche diagnostics i Sanofi oraz wsparcie finansowe na badania od Menarini, NovoNordisk i Roche. T.D. otrzymywał wynagrodzenie z tytułu wykładów od NovoNordisk, Lilly, Sanofi, Medtronic, Biodel, Becton Dickinson, Boehringer i Roche. E.W. i P.G.F.S. nie zgłosili konfliktu interesów.

* Materiały źródłowe – p. rozdz. „Cukrzyca u młodzieży”

Piśmiennictwo:

1. ISPAD Consensus Guidelines for the Management of Type 1 Diabetes Mellitus in Children and Adolescents. Swift PGF, ed. Zeist: Medforum, Brussels, 2000
2. Haas L., Maryniuk M., Beck J., et al.: StandardsRevision Task Force. National standards for diabetes selfmanagement education and support. Diabetes Care, 2012; 37 (Suppl. 1): S144–S153
3. Silverstein J., Klingensmith G., Copeland K., et al.: American Diabetes Association. CARE of children and adolescents with type 1 diabetes: a statement of the American Diabetes Association (ADA Statement). Diabetes Care, 2005; 28: 186–212
4. Canadian Diabetes Association Clinical Practice Guidelines Expert Committee: Canadian Diabetes Association 2013 Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Management of Diabetes in Canada. Can. J. Diabetes, 2013; 37 (suppl. 1): S1–S212
5. Craig M.E., Twigg S.M., Donaghue K.C., et al.: For the Australian Type Diabetes Guidelines Expert Advisory Group. National Evidence-based Clinical Care Guidelines for Type 1 Diabetes in Children, Adolescents and Adults. Canberra: Australian Government Department of Health and Ageing, 2011 (available from http://www.diabetessociety. com.au/position-statements.asp)
6. National Institute for Clinical Excellence UK (NICE). Type 1 diabetes: Diagnosis and management of type 1 diabetes in children, young people and adults. 2004. (available from http://www.nice.org.uk/pdf/CG015NICEguideline.pdf)
7. DH Diabetes Policy Team. Making Every Young Person with Diabetes Matter: Report of the Children and Young People with Diabetes Working Group. UK Department of Health, London. 2007 (available from http://www.dh.gov.uk/prod_consum_dh/groups/ dh_digitalassets/@dh/@en/documents/digitalasset/dh_073 675.pdf)
8. Holterhus P.M., Beyer P., Bürger-Büsing J., et al.: Diagnostik, Therapie und Verlaufskontrolle des Diabetes mellitus im Kindes- und Jugendalter. S3 Leitlinie der Deutschen Diabetes Gesellschaft. [Diagnosis, Therapy and Long Term Care of Diabetes in Childhood and Adolescence – S3 Guideline]. Mainz: Kirchheim, 2009; p1–p306
9. Kulzer B., Albus C., Herpertz S., Kruse J., Lange K., Lederbogen F., Petrak F.: Evidenzbasierte Leitlinie – Psychosoziales und Diabetes mellitus S2-Leitlinie Psychosoziales und Diabetes. Herausgeber: S.Matthaei, M. Kellerer. Diabetologie und Stoffwechsel (2013) Teil 1. (2013) 8: 198–242 [S2-Guidelines: Diabetes and psychosocial aspects]
10. Diabetes UK and Department of Health. Structured Patient Education in Diabetes. Report from the Patient Education Working Group. Diabetes UK and Department of Health. 2005 (available from http://www.dh.gov.uk/publications)
11. IDF Consultative Section on Diabetes Education (DECS). International Curriculum for Diabetes Health Professional Education. 2 edn. Brussels: International Diabetes Federation. 2008 (available from http://www.idf.org)
12. Martin D., Lange K., Sima A., et al.: on behalf of the SWEET group. Recommendations for age-appropriate education of children and adolescents with diabetes and their parents in the European Union. Pediatr. Diabetes, 2012; 13 (Suppl. 16): 20–28
13. Waldron S., Rurik I., Madacsy L., et al.: Good practice recommendations on paediatric training programmes for health care professionals in the EU. Pediatr. Diabetes, 2012; 13 (Suppl. 16): 29–38
14. Lange K., Klotmann S., Saßmann H., et al.: SWEET group. A pediatric diabetes toolbox for creating centres of reference. Pediatr. Diabetes, 2012; 13 (Suppl. 16): 49–61
15. Murphy H.R., Raymann G., Skinner T.C.: Psychoeducational interventions for children and young people with type 1 diabetes. Diabet. Med., 2006; 23: 935–943
16. Rosenbauer J., Dost A., Karges B., et al.: Improved metabolic control in children and adolescents with type 1 diabetes: a trend analysis using prospective multicenter data from Germany and Austria. Diabetes Care, 2012; 35: 80–86
17. Hampson S.E., Skinner T.C., Hart J., et al.: Effects of educational and psychosocial interventions for adolescents with diabetes mellitus: a systematic review. Health Technol. Assess., 2001; 5: 1–79
18. Northam E.A., Todd S., Cameron F.J.: Interventions to promote optimal health outcomes in children with type 1 diabetes – are they effective? Diabet. Med., 2006; 23: 113–121
19. Couch R., Jetha M., Dryden D.M., et al.: (2008) Diabetes education for children with type 1 diabetes mellitus and their families. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US); (Evidence Reports/Technology Assessments, No. 166)
20. Gage H., Hampson S., Skinner T.C., et al.: Educational and psychosocial programmes for adolescents with diabetes: approaches, outcomes and cost-effectiveness. Patient Educ. Couns., 2004; 53: 333–346
21. Grey M., Whitemore R., Jeon S., Murphy K., Faulkner M.S., Delamater A.; TeenCope Study Group: Internet psycho-education programs improve outcomes in youth with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2013; 36: 2475–2482
22. Winkley K., Ismail K., Landau S., Eisler I.: Psychological interventions to improve glycemic control in patients with type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. BMJ, 2006; 333: 65
23. Peyrot M., Rubin R.R.: Behavioral and psychosocial interventions in diabetes: a conceptual review. Diabetes Care, 2007; 30: 2433–2440
24. Cameron F., de Beaufort C., Aanstoot H.J., et al.: International Study Group. Lessons from the Hvidoere International Study Group on childhood diabetes: be dogmatic about outcome and flexible in approach. Pediatr. Diabetes, 2013; 14: 473–480
25. Barlow J.H., Ellard D.R.: Psycho-educational interventions for children with chronic disease, parents and siblings: an overview of the research evidence-base. Child Care Health Dev., 2004; 30: 637–645
26. Diabetes Control and Complications Research Group: Effect of intensive diabetes treatment on the development and progression of long-term complications in adolescents with insulin-dependent diabetes mellitus. J. Pediatr., 1994; 125: 177–188
27. Implications of the Diabetes control and Complications Trial. ADA Position Statement. Diabetes Care, 2003; 26: S25–S27
28. Kyngas H., Hentinen M., Barlow J.H.: Adolescents’ perceptions of physicians, nurses, parents and friends: help or hindrance in compliance with diabetes self-care. J. Adv. Nurs., 1998; 27: 760–769
29. Skinner T.C.: What does make the difference? Diabet. Med., 2006; 23: 933–934
30. Jacobson A.M., Hauser S.T., Willett J., Wolfsdorf J.I., Herman L.: Consequences of irregular versus continuous medical follow-up in children and adolescents with insulin-dependent diabetesmellitus. J. Pediatr., 1997; 131: 727–733
31. Kaufman F.R., Halvorson M., Carpenter S.: Association between diabetes control and visits to a multidisciplinary pediatric diabetes clinic. Pediatrics, 1999; 103: 948–951
32. Holl R., Swift P.G.F., Mortensen H.B., et al.: Insulin injection regimens and metabolic control in an international survey of adolescents with type 1 diabetes over 3 years: results from the Hvidore Study Group. Eur. J. Pediatr., 2003; 162: 22–29
33. Sullivan-Bolyai S., Bova C., Lee M., Gruppuso P.A.: Mentoring fathers of children newly diagnosed with T1DM. MCN Am. J. Matern. Child Nurs., 2011; 36: 224–231
34. American Diabetes Association, Clarke W., Deeb L.C., et al.: Diabetes care in the school and day care setting. Diabetes Care, 2013; 36 (Suppl. 1): S75–S79
35. Doherty Y., James P., Roberts S.: Stage of change counselling. In: Snoek FJ, Skinner TC, eds. Chapter 5 in Psychology in Diabetes Care. 2 edn. Chichester: John Wiley, 2007
36. Prochaska J.O., Diclemente C.C.: Towards a comprehensive model of change. In: Miller WR, Heather N, eds. Treating Addictive Behaviors: Process of Change. New York: Plenum, 1986: 1007–1030
37. Mühlhauser I., Bruckner I., Berger M., et al.: Evaluation of an intensified insulin treatment and teaching programme as routine management of type 1 diabetes (insulin-dependent) diabetes. The Bucharest-Düsseldorf Study. Diabetologia, 1987; 30: 681–690
38. DAFNE Study Group: Training in flexible, intensiva insulin management to enable dietary freedom in people with type 1 diabetes: dose adjustment for normal eating (DAFNE) randomized controlled trial. Br. Med. J., 2002; 325: 746–749
39. Knowles J.A., Waller H., Eiser C., et al.: The development of an innovative educational curriculum for 11–16 yr old children with type 1 diabetes (T1DM). Pediatr. Diabetes, 2006; 7: 322–328
40. Lange K., Sassmann H., von Schütz W., Kordonouri O., Danne T.: Prerequisites for age-appropriate education in type 1 diabetes: a model programme for paediatric diabetes education in Germany. Pediatr. Diabetes, 2007; 8 (Suppl. 6): 63–71
41. Kyriacou C.: Essential Teaching Skills. 2 edn. Nelson Thornes Ltd, Cheltenham, 1998
42. Lange K., Kleine T., Danne T., on behalf of AG Diabetesschulung für Eltern: Initialschulung für Eltern von Kindern mit Diabetes: Aufwand und Effekte bei Kindern und Eltern [Initial education for parents of children with diabetes: expenditure and effects in children and parents]. DMW, 2011; 136: 1106–1110
43. Forsander G.A.,Sundelin J., Persson B.: Influence of the initial management regimen and family social situation on glycemic control and medical care in children with type 1 diabetes. Acta Paediatr., 2000; 89: 1462–1468
44. Jasinski C.F., Rodriguez-Monguio R., Tonyushkina K., Allen H.: Healthcare cost of type 1 diabetes mellitus in new-onset children in a hospital compared to an outpatient setting. BMC Pediatr., 2013; 13: 55. doi:10.1186/1471-2431-13-55
45. Tiberg I., Katarina S.C., Carlsson A., Hallström I.: Children diagnosed with type 1 diabetes: a randomized controlled trial comparing hospital versus home-based care. Acta Paediatr., 2012; 101: 1069–1073
46. Boren S.A., Fitzner K.A., Panhalkar P.S., Specker J.E.: Costs and benefits associated with diabetes education: a review of the literature. Diabetes Educ., 2009; 35: 72–96
47. Anderson R.M., Funnell M., Carlson A., Salehstatin N., Cradock S., Skinner T.C.: Chapter 4. Facilitating self care through empowerment. In: Snoek F.J., Skinner T.C. (eds.): Psychology in Diabetes Care. 2 edn. Chichester: John Wiley, 2007
48. Anderson R.M., Funnell M., Butler P., Arnold M.S., Fitzgerald J.T., Feste C.: Patient empowerment: results of a randomized control trial. Diabetes Care, 1995; 18: 943–949
49. Kerr D.: Poor numeracy: the elephant in the diabetes technology room. J. Diabetes Sci. Technol., 2010; 4: 1284–1287
50. Janisse H.C., Naar-King S., Ellis D.: Brief report: parent’s health literacy among high-risk adolescents with insulin dependent diabetes. J. Pediatr. Psychol., 2010; 35: 436–440
51. Von Sengbusch S., Müller-Grodeffroy E., Hager S., et al.: Mobile diabetes education and care: intervention for children and young people with type 1 diabetes in rural areas of northern Germany. Diabet. Med., 2005; 23: 122–127
52. Franklin V.L., Waller A., Pagliari C., Greene S.A.: A randomized controlled trial of sweet talk, a text messaging system to support young people with diabetes. Diabet. Med., 2006; 23: 1332–1338
53. Hanberger L., Ludvigsson J., Nordfeldt S.: Use of a web 2.0 portal to improve education and communication in young patients with families: randomized controlled trial. J. Med. Internet Res., 2013; 15: e175
54. Howells L., Wilson A.C., Skinner T.C., Newton R., Morris A.D., Greene S.A.: A randomized control trial of the effect of negotiated telephone support on glycemic control in young people with type 1 diabetes. Diabet. Med., 2002; 19: 643–648
55. Hieftje K., Edelman E.J., Camenga D.R., Fiellin L.E.: Electronic media-based health interventions promoting behavior change in youth: a systematic review. JAMA Pediatr., 2013; 167: 574–580
56. Rickheim P.L., Weaver T.W., Flader J.L., Kendall D.M.: Assessment of group versus individual diabetes education: a randomized study. Diabetes Care, 2002; 25: 269–274
57. Carlson K.T., Carlson G.W. Jr, Tolbert L., Demma L.J.: Blood glucose levels in children with Type 1 diabetes attending a residential diabetes camp: a 2-year review. Diabet. Med., 2013; 30: e123–e126. doi:10.1111/dme.12 070
58. García-Pérez L., Perestelo-Pérez L., Serrano-Aguilar P., Del Mar Trujillo-Martín M.: Effectiveness of a psychoeducative intervention in a summer camp for children with type 1 diabetesmellitus. Diabetes Educ.,2010; 36: 310–317
59. Grey M., Boland E.A., Davidson M., Li J., Tamborlane W.V.: Coping skills training for youth with diabetes mellitus has long-lasting effects on metabolic control and quality of life. J. Pediatr., 2000; 137: 107–113
60. Boland E.A., Grey M., Oesterle A., et al.: Continuous subcutaneous insulin infusion. A new way to lower risk of severe hypoglycemia, improvemetabolic control, and enhance coping in adolescents with type 1 diabetes. Diabetes Care, 1999; 22: 1779–1784
61. Pańkowska E., Błazik M., Czerniawska E., et al.: Quality of treatment in children with type 1 diabetes based on the Polish Prospective Pump Programme. Med. Wieku Rozwoj., 2012; 16: 15–22
62. Deakin T.A., Cade J.E., Williams R., Greenwood D.C.: Structured patient education: the diabetes X-PERT Programme makes a difference. Diabet. Med., 2006; 23: 944–954
63. Follansbee D.S.: Assuming responsibility for diabetes management: what age? What price? Diabet. Educ., 1989; 15: 347–352
64. Powers S.W., Byars K.C., Mitchell M.J., Patton S.R., Standiford D.A., Dolan L.M.: Parent report ofmealtime behaviour and parenting stress in young children with type 1 diabetes and in healthy control subjects. Diabetes Care, 2002; 25: 313–318
65. Hatton D.L., Canam C., Thorne S., Hughes A.M.: Parents’ perception of caring for an infant or toddler with diabetes. J. Adv. Nurs., 1995; 22: 569–577
66. Horsch A., McManus F., Kennedy P., Edge J.: Anxiety, depressive, and posttraumatic stress symptoms in mothers of children with type 1 diabetes. J. Trauma Stress, 2007; 20: 881–891
67. Lindström C., Amaan J., Norberg A.L.: Parental burnout in relation to sociodemographic, psychosocial and personality factors as well as disease duration and glycaemic control in children with type 1 diabetes mellitus. Acta Paediatr., 2011; 100: 1011–1017
68. Eiser C.: Chronic childhood disease: an introduction to psychological theory and research. New York Cambridge University Press, Cambridge, 1990
69. Patton S.R., Dolan L.M., Smith L.B., Thomas I.H., Powers S.W.: Pediatric parenting stress and its relation to depressive symptoms and fear of hypoglycemia in parents of young children with type 1 diabetes mellitus. J. Clin. Psychol. Med. Settings, 2011; 18: 345–352
70. Barnard K., Thomas S., Royle P., Noyes K., Waugh N.: Fear of hypoglycaemia in parents of young children with type 1 diabetes: a systematic review. BMC Pediatr., 2010; 10: 50. doi:10.1186/1471-2431-10-50
71. Sassmann H., de Hair M., Danne T., Lange K.: Reducing stress and supporting positive relations in families of young children with type 1 diabetes: a randomized controlled study for evaluating the effects of the DELFIN parenting program. BMC Pediatr., 2012; 12: 152 doi: 10.1186/1471-2431-12-152
72. Laffel L.M., Vangsness L., Connell A., Goebel-Fabbri A., Butler D., Anderson B.J.: Impact of ambulatory, family-focused teamwork intervention on glycemic control in youth with type 1 diabetes. J. Pediatr., 2003; 142: 409–416
73. Nordfeldt S., Johansson C., Carlsson E., Hammersjö J.A.: Persistent effects of a pedagogical device targeted at prevention of severe hypoglycaemia: a randomized, controlled study. Acta Paediatr., 2005; 94: 1395–1401
74. Wysocki T., Harris M.A., Buckloh L.M., et al.: Randomized trial of behavioral family systems therapy for diabetes: maintenance of effects on diabetes outcomes in adolescents. Diabetes Care, 2007; 30: 555–560
75. Olmsted M.P., Daneman D., Rydall A.C., Lawson M.L., Rodin G.: The effects of psychoeducation on disturbed eating attitudes and behavior in young women with type 1 diabetes mellitus. Int. J. Eat. Disord., 2002; 32: 230–239
76. Young V., Eiser C., Johnson B., et al.: Eating problems in adolescents with type 1 diabetes: a systematic review with meta-analysis. Diabet. Med., 2013; 30: 189–198
77. Gayes L.A., Steele R.G.: A meta-analysis of motivational interviewing interventions for pediatric health behavior change. J. Consult. Clin. Psychol., 2014; 82: 521–535
78. Peters A., Laffel L., American Diabetes Association Transitions WorkingGroup: Diabetes care for emerging adults: recommendations for transition from pediatric to adult diabetes care systems: a position statement of theAmericanDiabetesAssociation, with representation by the American College of Osteopathic Family Physicians, the American Academy of Pediatrics, the American Association of Clinical Endocrinologists, the American Osteopathic Association, the Centers for Disease Control and Prevention, Children with Diabetes, The Endocrine Society, the International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes, Juvenile Diabetes Research Foundation International, the National Diabetes Education Program, and the Pediatric Endocrine Society (formerly Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society). Diabetes Care, 2011; 34: 2477–2485

Czytaj następny: Opieka ambulatoryjna nad dziećmi i młodzieżą chorymi na cukrzycę

Powrót do: Rozpoznawanie i leczenie cukrzycy u dzieci i młodzieży

Udostępnij:

Dodaj swoją opinię

Dodawanie komentarzy tylko dla zalogowanych osób zawodowo związanych z ochroną zdrowia i uprawnionych do wystawiania recept lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi oraz studentów medycyny.

Rozpoznawanie i leczenie cukrzycy u dzieci i młodzieży

Aktualne (2014) wytyczne International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes (ISPAD)
Medycyna Praktyczna Pediatria, Wydanie Specjalne 5/2015

Drogowskaz dla lekarza

Jak rozpoznawać i leczyć stan przedcukrzycowy i cukrzycę typu 2?

Zadaj pytanie ekspertowi

Masz wątpliwości w zakresie diabetologii? Nie wiesz jak postąpić? Wyślij pytanie, dostaniesz indywidualną odpowiedź eksperta!